Order Pour le Merite

Generałowie z Żydowa – kawalerowie orderu Pour le Mérite

Uśpiona historia małych miejscowości po latach znajduje swoich odkrywców. Często te odkrycia zaskakują gdyż raptem okazują się powiązane z tzw wielką historią. Niemieckie nazwy tych miejscowości często wplecione są w życiorysy wybitnych osób lub ważnych wydarzeń, przez co tkwią niezauważone przez Polaków w podręcznikach i w historycznych opracowaniach. Mała wioska pod Barlinkiem, Żydowo niejako to potwierdza. Wpleciona pod nazwą Siede w biografie dwóch pruskich generałów czekała aż p. Kazimierz Hoffmann z Barlinka idąc tropem rodziny Kalksteinów odkrył tych bohaterów zmagań największych kampanii wojennych XIX w. Nie byli ze sobą spokrewnieni działali też w innych epokach łączyła ich miejscowość w której posiadali majątek i w której spoczęli na zawsze. Łączyło ich także odznaczenie jedno z najbardziej prestiżowych w historii wojskowości. Samo jego posiadanie było niezwykłą nobilitacją.

Pour le Mérite (fr. „Za Zasługi”) najwyższy pruski i niemiecki order wojskowy do 1918 roku oraz wysokie odznaczenie cywilne do chwili obecnej. Ustanowiony został przez Fryderyka Wielkiego w 1740 roku podczas wojny z Austrią jako najwyższe odznaczenie wojskowe. Początkowo nadawany był również za zasługi cywilne, otrzymał go m.in. Wolter.W styczniu 1810 król Fryderyk Wilhelm III przeznaczył ten order jedynie dla oficerów za wybitne zasługi wojskowe na polu bitwy. W 1816 liczba odznaczonych wynosiła ok. 1000 i do końca XIX w zbyt mocno nie wzrosła. W 1866 (wojna z Austrią) król Wilhelm I ustanowił wielki krzyż tego orderu. W czasie I wojny światowej order ten uzyskał przydomek „Niebieski Max” (niem. Blauer Max). Nazwa ta przyjęta została od koloru orderu i imienia jednego z dwóch pierwszych odznaczonych 12 stycznia 1916 r. lotników Maxa Immelmanna (drugim był Oswald Boelcke). Oprócz innych przedstawicieli różnych broni odznaczenie to nadawano także asom myśliwskim. którzy zestrzelili co najmniej 20 samolotów. Ogólnie w latach 1914 – 1918 orderem tym odznaczono 687 osób. Order został zniesiony po upadku cesarstwa niemieckiego i abdykacji Wilhelma II 9 listopada 1918. Ostatnim żyjącym odznaczonym był niemiecki pisarz Ernst Jünger, po którego śmierci (1998) order wojskowy wygasł. Jeden z największych polskich bohaterów narodowych gen. Józef Longin Sowiński otrzymał to odznaczenie jako pruski oficer za bitwę pod Iławą

Generałowie

Adolf Friedrich von OPPEN, Urodził się 04.12.1762 w Gatersleben (Kr. Aschersleben) zmarł 29.08.1834 w Żydowie. Pruski generał porucznik. Kawaler Orderu Pour le Mérite. Odznaczony w 107 r. i liśćmi dębowymi 6 września 1813 r. Jego rodzicami byli ; Georg Wilhelm von Oppen i Johanna Dorothea Heine.Generał von Oppen był trzykrotnie żonaty 3 listopada 1790 w Gatersleben zawarł związek małzeński Kathariną Wilhelminą von Faggyas. Drugą żoną była poślubiona 16 stycznia 1817 r. w Aschersleben, Anna Sophie Christine von Beyer (ur. 1770 zm. 24.11.1820 w Żydowie). Dopiero w trzecim małżeństwie z Friederike Jeanette ROHR (VON) (ur. 09.12.1788 w Ganzer zm. 22.01.1871 w Ziebigen ślub odbył się 10.09.1821 w Ganzer) doczekał się dwóch córek; Elisabeth Klara Natalie Agnes Emilie Charlotte von OPPEN (1827 ur w Żydowie (Siede), zm. 1890 w Berlinie) i Therese OPPEN (ur. 1829 w Żydowie, zm. 1909 w Frankfurtcie nad Odrą).

Służbę wojskową rozpoczął w 1775 r. w Kürassierregiment v. Seelhorst. Oficerem został w 1778 r. Uczestniczył w ekspedycji do Holandii i w kampanii reńskiej. W 1798 r. został szefem szwadronu w Korpusie Gwardii. W 1803 r. został komendantem garnizonu pułku dragonów (Dragonerregiments von Wobeser) w Münster. W wojnie z Francją 1806 r. znalazł się pod rozkazami legendarnego gen. Blüchera. 14 października 1806 r. przebywał z Korpusem Rüchelsa w Weimarze. Zasłynął z dragonami pułku von Wobeser atakami na nieprzyjacielską jazdę pod Nostiz. Jego brawurową szarżę na czele czterech półszwadronów atakujących cały pułk francuski zauważył i docenił sam Blücher. Tym atakiem przełamał pozycje francuskie, następnie brał udział w walkach odwrotowych ubezpieczając w straży tylnej cofające się przez płonący Weimar siły pruskie. Z obnażoną szablą bił się pod Nordhausen. Po kapitulacji dostał się do niewoli, w której przebywał w Prenzlau. Wymieniony został w maju 1807 r. Król docenił jego zasługi wojenne i odznaczył go w Kłajpedzie orderem Pour lé Mérite. Po reorganizacji armii w 1808 r. pozostał w służbie w stopniu pułkownika kawalerii w brygadzie gen. Blüchera. Zły stan zdrowia, będący wynikiem wypadku (spadł z konia), spowodował jego wycofanie się ze służby wojskowej. Zamieszkał w swoim majątku w Żydowie. W 1813 roku ponownie „wyruszył w pole”. Von Bülow wyprosił go pod swoją komendę jako brygadiera. W Żydowie Oppen dosiadł konia i pierwszego marca zameldował się w Schwedt w kwaterze swego dowódcy. Bülow przywitał go bardzo serdecznie jak starego przyjaciela. Oppen otrzymał dowództwo jego awangardy. Podczas ofensywy na Magdeburg prowadził pruskie szwadrony do boju pod Möckern, Zehdenick i Danighow. Atak na czele siedmiu szwadronów jazdy pod Zehdenick, znoszący nieprzyjacielską straż tylną, przyniósł mu uznanie przełożonych. Był typowym kawalerzystą uznającym zmagania jazdy jako rycerski etos, podkreślający heroizm i męskość tego wojennego rzemiosła. Był widoczny zawsze na czele swoich jeźdźców. Bił się 2-go maja 1813 r. pod Halle, a pod Groβ- Görschen z awangardy przeszedł do straży tylnej. Odegrał dużą role w zwycięstwo von Bülowa nad marsz. Oudinot pod Luckau (4 czewca).Za te działania król dziękował mu osobiście. Zawieszenie broni przerwało na krótko działania bojowe. Ponownie wyruszył w bój jako dowódca oddziału kawalerii 3 Armii Rezerwowej (30 szwadronów w 3 Brygadach Jazdy oraz dwie konne baterie artylerii). 22 sierpnia pod Wittstock osłaniał odwrót Brygady gen. Thümena. Musiał bronić dywizji Duratte, przejścia nad Nuthe. Jego mężne ataki rozbijały się o czworoboki Francuzów. Ten dzień uznał najnieszczęśliwszym w swoim życiu. Jednak nie stracił ducha. Pozbierał swoje rozsypane szwadrony i ponownie stawił opór nieprzyjacielowi. Po bitwie pod Groβbeeren (23 sierpnia 1813) otrzymał 6 września liście dębowe do Pour le Mérite. W słynnej bitwie pod Dennewitz (6 września) gdzie von Bülow pokonał marsz. Neya dowodził kawalerią rezerwową. Brał udział w walkach pod Lipskiem. W październiku jako straż przednia von Bülowa wkroczył do Holandii. Działania listopadowo- grudniowe stanowią jedną z chwalebnych kart życia wojennego generała. 23 listopada zajął przez zaskoczenie Doesburg. Następnie walczył o Arnhem. Dalsze walki doprowadziły do zajęcia przez sojuszników niemal całej Holandii. 14 grudnia Korpus zadanie przeprawić się przez Waal i lewym brzegiem doprowadzić do zdobycia twierdzy Bommel. Oppen na małych łodziach dostał się na drugi brzeg, w ciemności nocy Francuzi opuścili to miejsce, jednak następnego dnia stoczył przy wale potyczkę i obsadził fort Crevecoeur. 13 stycznia bił się pod Antwerpią, gdzie podporządkowano mu także Brygadę Kaffta. Później wkroczył do Francji, gdzie bił się w Korpusie von Bülowa pod Laon. W 1815 r. został podporządkowany 7 Korpusowi Tautziena, jednak w działaniach wojennych już nie brał udziału. Po wojnie osiadł w Żydowie gdzie zmarł. Pochowany został na miejscowym cmentarzu.

Friedrich Wilhelm Ludwig z WittichFriedrich Wilhelm Ludwig z Wittich (ur.15. października 1818 w Münster, zmarł 2. października 1884 w swoim majątku w Żydowie) pruski generał porucznik.
Służbę rozpoczął w korpusie Kadetów, w 1835 r.pozostał w armii jako jako podporucznik 1 pułku piechoty w Królewcu. W latach 1840 – 1843 uczył się w szkole wojennej. W 1844 został adiutantem 2. Dywizji osiem lat później (1852) był oficerem w dowództwie V. Korpsu. Przez rok tj od 1856 – 1857 był dowódcą kompanii 34 pułku piechoty. W 1857 r. był majorem w sztabie 9. dywizji którą w 1861 podporzadkowano V. Korpusowi. W 1863 r. został szefem sztabu II. a w 1864 r. IV. Korpus. Na tym stanowisku jako pułkownik wziął udział w wojnie z Austrią w 1866 r. za która 20 września 1866 r. otrzymał order Pour le Mérite. 20 lipca 1867 r. znalazł się w Szczecinie jako dowódca miejscowej 5 Brygady Piechoty W 1868 r awansował na stopień generała majora i objął dowództwo 49. Brygady Piechoty w Dywizji Heskiej, którą dowodził w wojnie prusko – francuskiej 1870 r. Brał udział w bitwach pod Vionville, Gravelotte i Noisseville. 22 września został generałem porucznikiem i dowódcą 22. dywizji na czele której od października 1870 do stycznia 1871 operował na obszarze Loire i Le Mans. Następnie pozostajac pod dowództwem gen. von der Tann 10. października walczył w boju pod Artenay, 11-go pod Orleanem a 18 –go szturmował Châteaudun. 21. październik obsadził Chartres i przeszedł w podporządkowanie wielkiego księcia Mecklenburg-Schwerin.2 grudnia 2. walczył pod Loigny i Poupry, a 3. i 4. ponownie pod Orleanem. Następnie od 8. do 10 grudnia toczył boje pod Beaugency Przyczynił się istotnie do zwycięstwa w bitwie przy Le Mans (10 do 12 stycznia).

15 stycznia 1871 walczył pod Alençon. Z końcem 1872 r. został dowódcą 31. Dywizji w Strassburg na tym stanowisku w 1873 zakończył służbę wojskową. Najprawdopodobniej w tym tez roku „ kupił za pieniądze otrzymane od cesarza za zasługi wojenne majątek w Żydowie gdzie osiadł na stałe. Po nabyciu Żydowa generał nie wycofał się z życia publicznego.12 kwietnia 1873 roku został posłem do parlamentu Rzeszy. Funkcje polityczne i gospodarza łączył dobrze gdyż uchodził za dobrego gospodarza. Pomiątką po nim jest stojąca dziś w ruinie wielka stodoła ze znakiem fundatora: „v. W. 1882”.
Z Żydowem generał związał się na stałe tu tez zmarł w wieku 66 lat, rok po wydaniu za mąż córki, po śmierci spoczął w rodzinnym grobowcu. Ciała jego nie złożono jednak na prastarym wiejskim cmentarzu w Dolinie Płoni, gdzie spoczywał inny sławny generał. Na miejsce pochówku wybrano miejsce skąd rozpościerał się widok na leżącą niżej wioskę. Uroczystości pogrzebowe odbyły się w Żydowie z wszystkimi honorami wojskowymi. Cesarz Wilhelm II, zadbał, aby pamięć o generale nie uległa zapomnieniu i 3 – mu heskiemu pułkowi piechoty nr 83 nadał imię von Wittich (3. hessische Infanterieregiment Nr. 83 von Wittich).

Był to pułk, który wchodził w skład 22. dywizji piechoty, którą generał dowodził w czasie wojny z Francją. W dokumencie wystawionym z tej okazji 27. stycznia 1889 roku na znak czci i dla podkreślenia hołdu cesarza dla zmarłego przed pięcioma laty generała użyto formuły: „po wsze czasy”. Pułk ten przestał istnieć po pierwszej wojnie światowej.

Opracowali: Gerard Sopinski, Andrzej Szutowicz

Źródła

  • http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Oppen,_Adolf_Friedrich_von
  • http://de.wikipedia.org/wiki/Ludwig_von_Wittich
  • Kazimierz Hoffmann „Potomkowie zbuntowanego pułkownika” Cz. VI „Generał”

Zdjęcia:

  • http://de.wikipedia.org/wiki/Ludwig_von_Wittich
  • http://www.pourlemerite.org/
  • http://pl.wikipedia.org/wiki/Pour_le_M%C3%A9rite
  • http://www.pourlemerite.org/medals/oakleaves.html
  • http://www.napoleon-series.org/research/decorations/c_pourlemerite2.html